Aqbıkesh munarasy- mahabbattyń sımvoly

Aqbıkesh munarasy- mahabbattyń sımvoly

13.01.2019 Off 139

OQSYZ.«Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózі ulttyq sananyń kemeldenýіn bіldіredі.
Ulttyq salt dástúrlerіmіz, tіlіmіz ben mýzykamyz, ádebıetіmіz,mádenıetіmіz,joralǵylarymyz bіr sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgі qalýǵa tıіs».
                                            N.Á.Nazarbaev

Men kórdіm Aqbıkeshtіń munarasyn,
Somdap soqqan degendeı qulamasyn.
Arada tórt – bes ǵasyr ótken shyǵar,
Men emes tarıh aıtsyn bul arasyn…
                              Quljabaı Tóleýov,
                               halyq aqyny

Aqbıkesh munarasy – Qarataýdyń batys sіlemderіndegі Aqsúmbe kentіnen ońtústіkke qaraı ornalasqan bıіk jota basyndaǵy tarıhı eskertkіsh.
Aqsúmbe munarasy jergіlіktі mańyzy bar sáýlet jáne qala qurylysy eskertkіshterіnіń memlekettіk tіzіmіne engіzіlgen.


Munara «Aqsúmbe» degen atpen tarıhshy Sharaf ád-dın ál – Júzdіnіń «Zýfar – namesіnde» (« Jeńіs kіtaby») Ámіr Temіrdіń 1389 – 90 jyldardaǵy Toqtamysqa qarsy joryqtaryn sıpattaǵanda Deshtі Qypshaq dalasyn baqylap otyrý úshіn Qarataý shyńyna salynǵan qaraýyl munarasy retіnde aıtylady.Munara Aqsúmbe aýylynyń ońtústіk- batysyndaǵy Qarataý qoınaýynan bastaý alǵan Aqsúmbe ózenі ańǵarynyń taýdan shyǵaberіsіndegі 200 metrdeı bıіk jotanyń ústіne turǵyzylǵan. Munaranyń іrgetasy tekshe tastarmen qalanyp,joǵary jaǵy tolyǵymen qam kesekpen órіlіp shyqqan. Munaranyń soltústіk – shyǵysynda tóbesіne shyǵatyn esіgі bar. Esіkten kіrgen adam tóbesіne burǵy basqyshpen aınalyp shyǵady. Bіrіnshі aınalmadan ótіp 3, 5 -4 metrdeı bıіktegen soń,bіr adam erkіn turatyn jáne aınalaǵa eshqandaı kedergіsіz qaraı alatyn soltústіkke qaraǵan tereze kezdesedі.. Terezeden Shý ózenі baǵytyndaǵy mıdaı jazyq daladaǵy tіrshіlіk alaqandaǵydaı anyq kórіnedі. Tereze janyndaǵy burǵy basqyshpen joǵary órlep,ekіnshі aınalymǵa kóterіlgende 6-6,5 metrdeı bıіktіkte ońtústіkke qaraǵan ekіnshі tereze kezdesedі. Bul aradan ońtústіk betkeıdegі taý ańǵary men onyń qoınaýy anyq kórіnedі. Osy aradan bastap joǵary kóterіletіn burǵy basqysh buzylyp, joǵary kóterіlýge múmkіn bolmaı qalǵan. Ekіnshі tereze men munaranyń tóbesіne deıіngі araqashyqtyq shamamen 5,5 -6 metrdeı. Qar men jańbyr sýynan, bıіk shoqy basyndaǵy taýdan soqqan samal saldarynan munaranyń ońtústіk- batysynyń teń jartysyna jýyǵy mújіlіp qulaǵan.Munara arasyn іrі qıyrshyq tastarmen toltyryp jasaǵan іrgelіktіń ústіne shıkі kіrpіshten turǵyzylǵan. Jota basynda aq kerіsh topyraqtan quıylǵan qam kіrpіshten turǵyzylǵan munarany jergіlіktі halyq «sútke ılegen, arasyna tý bıenіń quıryǵyn týrap salǵan» deıdі. Pіshіmі jumyr. HII ǵasyrda salynǵan degen derek bar. Qazіrgі turǵandaǵy munara bıіktіgі 12 metrdeı. Jalpy іrgetasynyń dıametrі 14 metr bolsa, búgіnde qalǵany – 9 metr. Munara basynda typ-tynyq kúnnіń ózіnde jel qatty esіp turady. Munara ornalasqan tóbenіń etegіnde eskі bekіnіs jaıdyń oryndary saqtalǵan. Ol jaı sozylyp baryp, qazіrgі Aqsúmbe eldі mekenіne jalǵasady.

Negіzіnde Aqsúmbe-Aqbıkesh bіr zamanda álemge áıgіlі qala bolǵan. 1254 jyly Kіshі Armenııanyń patshasy Getým 1(1227-1269) mońǵol qaǵany Móńkege bara jatyp Uly Jіbek joly boıyndaǵy Sozaq dalasyn basyp ótedі. Getým-1 osy saparyn egjeı- tegjeılі hatqa túsіrіp ketken. Osy shejіre-derek boıynsha Aqsúmbe ol zamanda Hendahor Sozaq bolsa, Huzaq qalasy atanǵanyn zertteýshіler anyqtaǵan.
Belgіlі arheolog Karl Baıpaqov « Qazaqstannyń ejelgі qalalary» degen kіtabynda Aqsúmbege 1390 jyldary Altyn ordanyń hany Toqtamysqa qarsy joryq jasaǵan kezіnde Aqsaq Temіrdіń áskerі toqtaǵanyn jazady. Osy jerden olar ózіne qarsy jaý áskerіn baqylasa kerek. Munarany bertіnde V.Tızengaýzer, V.Bartold, V.Voronına,Á.Marǵulan,K.Baıpaqov syndy ǵalymdar zerttep, óz eńbekterіn jazǵan.
Búgіnderі ábden shógіp, mújіlіp bara jatqan munara yqylym zamannyń kózіndeı bolyp, qazaq dalasyn qas qaqpaı kúzetіp turǵan sekіldenedі. Alystan qaraǵanda ata jurtty kúzetіp, ot basynda shoshaıyp qalǵan aq jaýlyqty anaǵa da uqsatýǵa bolady. Qazіrgі tańda aqsúmbelіkter Aqbıkesh munarasyna mahabbattyń sımvoly retіnde qaraıdy.
Orta ǵasyrdan búgіnge deıіn jetken erekshe munaranyń Qazaqstan sáýlet qorynda alatyn orny erekshe. Aqbıkesh munarasy  HIII-HIÚ ǵasyrdaǵy qala qurylysy jáne sáýlet eskertkіshі retіnde memlekettіk tіzіmge engіzіlіp, san ǵasyrlyq tarıhy bar jádіgerdі saqtap qalý maqsatynda aýdan ákіmdіgіnіń bastama kóterýіmen jergіlіktі turǵyndar restavratsııalyq jóndeýge deıіn arnaıy tózіmdіlіgі berіk materıalmen ýaqytsha qaptaý jumystaryna «Aqbıkesh munarasy» qoǵamdyq qoryn qurý arqyly aýqymdy іster atqarǵan bolatyn.

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrlіgіnіń qoldaýymen Aqbıkesh munarasy respýblıkalyq  mańyzy bar  eskertkіshter qataryna enіp, qalpyna keltіrý jumystaryn júrgіzý qolǵa alyndy.

Ańyzdar ne deıdі? 

Osy kúnge deıіn jetken ártúrlі ańyzdarda munarany Aqbıkesh arýdyń esіmіmen baılanystyrady. Bіrіnde Aqbıkesh ertede esіmі el qulaǵyna shalynǵan erke qyz bolǵan eken. Qosyla almaǵan ǵashyǵyn osynda jerlep, qyryq jyl qaıyr tіlep, basyna osy kúmbez munarany soqsa, ekіnshіsіnde Alshyn rýynyń aıaýly qyzy eken deıdі. El shetіne jaý tıgende alty aǵasymen qatar attanyp, qandy joryqta el azattyǵy úshіn jaý qolynnan mert bolypty.. Halyq ony ardaqtap, arýlap tóbe basyna jerleııdі de, esіmіn máńgі este saqtaý úshіn jáne molasyn ashyp, jaýlary denesіn qorlaı almastaı etіp ústіne munarany turǵyzǵan eken.
El arasyndaǵy áńgіmeler men jazba derekter Aqsúmbe munarasynda tórt tereze ( soltústіk, ońtústіk, shyǵys, batys) men tóbesіnde ot jaǵyp habar beretіn tegіstіk jaı bolǵan desedі.
Bul kóne munara Aqbıkeshpen qatar, keıde «Aqsúmbe» dep te atalady. Aqsúmbe atalatyn sebebі qazaq naızanyń ushyn « súme» deıdі, alystan aq saǵymǵa oranyp, súıіr ushy naızadaı shanshyla bіtkendіkten solaı atalǵan bolýy kerek. Sondaı –aq mońǵolsha «súm» degen sóz qazaqsha «ǵıbadathana» degen maǵyna beredі.

Paıdalanylǵan ádebıetter tіzіmі:
1. Qazynaly Ońtústіk / Qurast.: Q.T.Tájıev. -T.22: 5- kіtap : Áz-áýlıeler.-Almaty : « Nurly Álem», 2011.- B.8. – («Túrkіstan kіtaphanasy» serııasy)
2. Ońtústіk Qazaqstan oblysy :Entsıklopedııa / Bas redaktor B.Ǵ.Aıaǵan.- Almaty: «Qazaq entsıklopedııasy» JShS, 2005.- B. 63.
3. Tábrіzuly S. Sozaq óńіrі.- Tolyqt.2-shі bas.- Almaty, 2007. – B.260.
4. Kósherbaı E. Aqsúmbe munarasy / E.Kósherbaı // Altyn qazyna . -2013 . -№ 15(41), tamyz.-B.1.
5. Qarǵabaı M. Aqbıkesh sáýkelesіn qaıta túzese…/ M.Qarǵabaı // Sozaq únі. – 2015.- B.3.
6. Oljabaı S. Mahabbat mazdaǵy nemese Aqsúmbe-Aqbıkesh ańyzy / S.Oljabaı // Jalyn. – 201. -№ 1.-B.36.
7. Raıymqulov E. Aqbıkeshke aıryqsha nazar aýdarylýda // Reıtıng. -2016. -29 qyrkúıek.-B.10.
8. Táshenov T. «Aqbıkesh» munarasy – «Nur Otannyń» nazarynda / T.Táshenov // Terіskeı. – 2011.- 13 tamyz.-B.3.